Лух Авт
Ляль нох питам хатӆ эӆты айкеӆ туты нэ
Воӆаӊ Ляльн нох питам емаӊ хатӆ 81-мет пуш постаты еӆпина Ӆоркуртаӊ нэӊие, Наталья Марковна Русмиленко (Лонгортова), сэма питам хатӆаӆ постас.
Ӆув Ас нопатты тыӆащ 5-мет хатаӆн 1945-мет таӆн, Ямал па Ёмвош кут вуӆы тащ хотан, сэма питас. Щаӆта няӆ хатаӆ хащаӆ па Советской Союз ӆоватан кашӊ радюва па кина хошапат хуват хув ӆавӆам ям айкеӆ китса — Ляль етшас, атом немпщат ёхи ракантсат! Щи юпийн ащеӆн «Ляльн нох питам хатӆ эӆты айкеӆ туты нэӊа» айӆты питса.
Ащеӆ Воӆаӊ Ляля яӊхас
Наталья ащеӆ, Марк Кириллович Лонгортов 1916-мет таӆн, Овоӆаӊкуртан сэма питас. Сус порайн 1942-мет таӆн ляля китам. Оӆӊа, Омской область Черёмушки нэмпи курта, соӆтан верат утаӆтыты китам. Нэпекӆаӆ хоща опращ нэмаӆ ёвра ханшам — Лонгорт. Щиты соӆтан нэпекат хоща ханшман уӆ: «В именном списке личного состава маршевой стрелковой роты № 3380, сформированный 387 западный стрелковый полк и направленный в распоряжении числится под № 18, как Лонгорт Марк Кириллович. Особые отметки — жена Лонгорт (Шульгина) Аграфена Степановна». Ӆув, оӆаӊ Украинской фронт хоща, лялясас. Сталинград вош пуӊаӆан шаншаӆ такан мушмаӆса.
– Лялясты лотан ащем ещаӆт немпщат эӆты танк хатты питас. Ащем эӆты манты утщиса. Ӆув муван ус лот кащаӆас па тохи навармас. Щи эӆты ӆаварт карты шуп манас па мув ӆув пиӆэӆан иӆ нёртса, — ащеӆ потартыйм ясӊат Наталья Марковна нумаӆмийс. — Щи юпийн ӆув ӆухасӆаӆан мув ус эӆты нох таӆса па госпиталя китса. Щита ӆув таӆкем яммаӆтыйс па мохты ёхи китса. Ёхи йиты юшаӆ шеӊк хув уӆмаӆ, туп товийн 1944-мет таӆн хотаӆа ёхтас.
Воӆаӊ Ляльн лялясты верат эӆты Макар Кириллович шеӊк ар ант потартыйс. Ям уӆапса пеӆа уратас, ям потрат па йис монщат няврэмӆаӆа монщас. Ар рупитас, няврэмӆаӆ ищиты утаӆтас. Лялян мощатам нюламӆаӆ атом турам пеӆа кашиӆысат. Щиты мушитман ӆув, курк тыӆащ 23-мет хатаӆн 1974-мет таӆн, антома йис.
Айтэӆан иса рупитас
Ай Наталья, 1953-мет таӆн Асов курт ашкуӆая, утаӆтыты туса. Щита ӆув нийӆ класс унты утаӆтыйӆ, еӆӆы па 9-10-мет класс Горка вошан етшаптаӆ. Ай тэӆн рупатая утӆам щирн, мохты Горковской рыбозавод хоща хуӆ вуйман рупитты манаӆ.
– Муӊ, куртаӊ няврэмат, 13-мет таӆ эӆты колхозатан рупитты питсув: торан сэварсув, картопка омассув па нох акатсув. Ӆуӊ сыс сэврам па актам торны пайт Пулӊават пеӆа китыӆысайт, — Наталья Русмиленко потартаӆ. — Хун 7-мет класса мантсам, ӆуӊ сыс ма ферма хоща куща нэӊа поныӆысайм. Щиты кашӊ ӆуӊ муӊ рупитысув. Щимащ пора ус.
Ашкуӆа етшам юпийн, Наталья Марковна еӆӆы утаӆтыты, Пулӊавта манас. Щита, тынасты утаӆтаты хотан, «продавец-заготовитель» рупата щира утаӆтыйс па мохты Кушеватской рыбкоопа рупитты китса. Щита пенсияя этты унты рупитас.
– Щи порайн муӊ айӆат хоятат, юр ар тайӆув, хоӆта китӆаюв, рупитты щи манӆув, — Наталья няхман нумаӆмийӆ. — Посӆов, Кушавт, Асов па Ӆоркуртан рупитысам. Кимет тынасты нэӊат юкана этӆысам, хой порайн нянь верты ӆойӆысам.
Еӆӆы па, 1971-мет таӆн Асов курта, айӆат эвие хоща нётты пиӆ ху китӆа. Щит Леонтий Русмиленко. Ӆын Кунават мува Саӊхамкурта рупитты китыӆыӆайӊан. Щиты щи пиӆаӊа йиӆӊан па ияха йи номас понман уӆты питӆаӊан. Уншак няврэмӆаӆ сэма питты юпийн Ӆоркурта касаӆсаӊан. Ияха ӆын, вещката па ошаӊа, вет няврэм энмаӆсаӊан. Наталья Марковна 1995-мет таӆн пенсияя щутщаты этас.
– Ин, таӆӆаӆ уна ювам порайн, верӆы ӆув ищи ант па омасаӆ. Ӆув катра монщат па арат уйтаӆ. Туса верантаӆ па ёнтасаӆ. Щи тумпийн ӆув хув сыс мис тайс: творог, асметана па мисвой мисъйиӊк эӆты верыӆыйс, — опеӆ ишакман, апщиӆаӆ Любовь Кондыгина па Ольга Тасьманова, потарӆаӊан. — Ай порайн, ашкуӆа-интернатан уӆмеван па антев-ащев вуӆы хотан яӊхтэӆан, муӊ иса ӆавӆассув, хун Наталья опев ёхатаӆ. Муӊ шеӊк амататӆысув, ӆув муӊ пеӆаев самаӊ, иса нётас па нётаӆ. Ин муӊ уна йисув, хиӆыет тайты питсув, ищипа верытӆув опев ими моӆты верат эӆты инщасты. Ӆув иса муӊев ям ясаӊан нётаӆ.
Там сэма питам хатӆаӆан, «Ляльн нох питам хатӆ эӆты айкеӆ туты нэӊева», Хон мувев ӆоват арсыр вошат эӆты мойӆапса ясӊатан китса. Тови, еӊк нопатты сыс, воӆаӊ ёхатты щир антом. Туп кум шитаӆ, хиӆыӆаӆ па няврэмӆаӆ мохты ӆув хощайӆ, мойӆатыя ёхатӆат. Ат па еӆӆы тумтака, Наталья Марковна, хув нупат уӆ!
Иван Сандрин ханшам потар
