Лух Авт
Ханты мир газетаев 25-мет таӆ-ӆуӊаӆ постаӆ
Хольмаӊ пеӆа вет таӆа щи йис, хун мет оӆаӊ номер яӆап таӆ 6-мет хатаӆн 2001-мет таӆн этас. Камн йиӊк маныӆыйс, камн хорпи вот поӆыӆыйс — туп ханты ясӊев ищиты еӆӆы туӆэв, еӆӆы шавиӆэв.
Там хатӆ муӊ Евгений Ильич Ямру нумаӆмиӆэв. Ӆув шеӊк такан нумасас, муя па округеван ханты мир ясаӊан газет ант тайӆув. Щи веран юраӆ вортас, нэпекат ӆэщатас па, щи порайн округ губернатора Юрий Васильевич Неёлов ус, ӆув хощайӆ манас. Яма па вещката потарман юпийн йи номпса ёхатсаӊан — ханты мир ясаӊ шавиты па еӆӆы туты мосаӆ. Щи веран инты унты «Ӆух Авт» этӆыйӆ, мир унты ёхтыӆыйӆ.
Шеӊк хув ант нумасса, хой па кущая понты. Ванты, Геннадий Павлович Кельчин щи порайн радио хуват потар тувман рупитас. Ӆув кашащас. Куш оӆаӊ ят ӆаварт ус, таӆ шупкем атэӆ няӆ лопас ханшас, хор вус, па щи юпийн потарӆаӆ таӆаӊа акатсаӆӆы, иса йи ухӆа хушсаӆӆы — газетайӆ таӆаӊа, хоятат ӆуӊатты ураӊан версаӆӆы.
Хоты рупатайӆ оӆӊитсаӆӆы, щит эӆты Геннадий Павлович каматса ясаӊ ястас: «Мет оӆаӊан ма потрат «Няръяна Ӊэрм» газетайн йи лопасна ханшиӆыты питыӆысӆам. 2001-мет таӆ вуш эӆты, кушкепа муӊ атэӆ, ханты мир ясӊаӊ газетая йисув. Щит шеӊк ун вер, ищипа лыпаща питсув, па муӊ мирэв ураӊан туп ханшты верытӆув.
Газета лопсат муйн понтыя, ма щит эӆты шеӊк ант нумасысам. Ванты, радио хоща рупитман ма ар ханшам потар тайсам. Куш монщ, куш аӆ потар, ар… Щитӆам юхат хоӆ нэпека понтсаӆӆам. Там рупатая питмеман, воӆаӊ нэмоӆты па щира кертам вер, воӆаӊа ястаман, ант тыйс. Ванты, там еӆпийн ма хоятӆам пиӆан потарсам, ӆув ма турсыем хуӆсат. Па тата ищи потарӆам, туп ханшам ясӊеман. Ма нумастэман, ясаӊ шавиты ураӊан, тухаӆ порайн мосаӆ, хоятат пиӆан аӆ вуща вертыя. Ӆув щащаӆ, щишан еӆӆы уӆты питаӆ.
Мет оӆаӊан ма Ӆапатнаӊк воша яӊхиӆысам, ванты щи порайн газетаев таӆаӊа акаттыя щита нётыӆысайм. Ма атэӆ няӆ лопса потар ханшиӆысам, нётты хоят ант тайсам. Таӆ шупкем атэӆ щи усам. Щи порайн Пулӊават вош газет кат лопасан этӆыйс, муӊ па — няӆ лопасан».
Геннадий Кельчин «Ӆух Авт» газета кущая хус таӆ ус. Хоты ӆув ястаӆ, ханты ясаӊан ӆуӊатты хоятат пиӆан ищи потарты мосаӆ. Кашӊ хоят ӆув ёра потрапсайӆ шавиты мосаӆ. Ӆув рупитмаӆ сыс газета нийӆ лопсаӊа па хорамаӊ ольпаӊа йис. Щи веран газет ёша паятты хоятат мет ванан «Ӆух Авт» тайты питсэӆ, хорамаӊ хор умащӆыман вантыӆат.
Там мосты рупата тувмаӆ тумпийн Геннадий Павлович хонна ӆуӊтапат ураӊан потрат ӆэщатас. Ӆув онтасаӆан ин аратаӆ мир верытаӆ ханты ясаӊан П.П. Ершов, А.С. Пушкин, П.П. Бажов ханшам потрат ханты па рущ ясаӊан ӆуӊатты.
Ханшам ӆуӊтапӆаӆ эӆты ӆув ищи ясаӊ верас: «Там ӆуӊтапат толмащтыя ма номас щи ураӊан версам, ванты, ханты ясаӊан ӆув ищи хорамаӊа щащӆат. «Мукарэӊ ӆовие» ма ветхощъяӊкем таӆ толмащсэм. Яма потар муй ӆуӊтар толмащты ураӊан ихорпия мосаӆ кат ясаӊ шеӊк яма уйтты. Ин ханты ясаӊан хоятат ӆуӊатмеӆ юпийн ястаӆат, щит ханты монщ. Ма нумастэман, ясӊев щи ӆоват ӆащкам па хорам, воӆӆы арыты рахаӆ. Щишан, муӊева, там йисан ханты ясаӊ уятты хоятата, ӆувеӆ шавиман еӆӆы туты мосаӆ. Аратаӆ мир ат потартаӆ. Куш наӊ хой уӆа, куш наӊ па мир хоят уӆа».
Ай няврэмат па айӆат ёх муӊ ищи ант ёрэмиӆӆув. Кашӊ пуш ӆув уӆапсаеӆ эӆты ханшиӆыӆув. Там газетая няврэмат ураӊан поныӆыты потрат, арпелак няврэматан ханшиӆыӆайт па хоратан верыӆыӆайт. Щи веран муӊев Ольга Николаевна Пандо нётаӆ.
Ун пумащипа ястаты вутщиӆам аратаӆ ханты мирэма. Нын онтасанан там верты рупатаев кентат манаӆ. Там хащам таӆатан потар китман шеӊк такан рупитсат: Владимир Егорович Енов, Людмила Тихоновна Гурьева, Любовь Геннадьевна Возелова па Галина Пенчакувна Кечимова. Там еӆпи таӆатан Антонина Егоровна Сязи шеӊк нётас, ӆув онтасаӆан муӊ уйтты питсув, муй хорпи верат Кев сыӆ мохиӆув хоща уӆӆыӆат, муй юшат хуват касӆыӆат, муй хорпи монщат па арат тайӆат.
Там хольмаӊ пеӆа вет таӆ сыс редакцияеван ар хоят рупитыӆыйс. Аратаӆ уйтты хоятӆам ям па вещкат номасан рупатаеӆ тусат. Мосаӆ Николай Никитович Нахрачёв нумаӆмиты. Ӆув арӆаӆ, монщӆаӆ па туса ханшам потарӆаӆ инты унты нумӆаӆӆув.
Кашӊ пуш муӊ нумасӆув, хоты сахат «Ӆух Авт» мет ямшак хоратна понты. Мет шопаӊ монщат хоща. Щи веран атэӆ хор ханшты хоят ант тайӆув. Муӊев нётты кашащас Илья Андреевич Михно, ӆув ищиты, муӊ итаев, АНО «Ямал-Медиа» хотан рупитаӆ. Ӆув нейросеть онтасан, хуӆам тыӆащ сыс, ӆапатмет лопасан этӆыты монщата няӆъяӊкем хор ӆэщатас.
Муӊ ханты мир газетаев ӆуӊатты хоятат мохты щи ястасат: «Щикем хорамаӊа газетаев ин йис!» Щит эӆты Илья Андреевич ястас: «Ма Пулӊавта ёхаттэм еӆпийн Ёмвошан усам. Щита ма хонна, нумастэман, шоши мир хоятат ант вантыӆысам. Вош хуват щита нэмоӆты хоят ханты сохан ант яӊхаӆ. Мосаӊ яӊхаӆ, туп ма сэмема ант питыӆыйс.
Щишан ма Ямал мува ёхатмеман, веӆщи кащаӆасам, хой щит — Овс мув шимӆаӊ мир хоятат. Нын партам рупатайн хуват ма мохты, матты ки, ошаӊа-щащаӊа йисам. Ин хонна уйтты питсам, хантэт па урат муй щиран лакки ортты рахаӆ.
Там монщӆама хор вермем порайн, ма ищимет монщаӊ порая питсам. Монщат шеӊк умщат. Щикем яма ханшман уӆӆайт, щишан щи хорама ма ищи ӆаӊхасам хорамаӊ хор ханштыя. Монщаӊ ёх нэмоӆты хоятан ант вантыӆыса. Щит туп наӊ эӆтаен ӆойӆ: муй хорпи соха ӆуматтаӆэн, муй хорпи хотан ӆув уӆты питаӆ, муйн яӊхаӆ.
Ма ин монщат тумпийн нумасӆам, аратаӆан ханты мир уӆапса, аӆ вуйм хор иты ханшты. Щи веран шеӊк ӆаӊхаӆайм, ӆуӆан, там ин вана ювам рут мир хоятат, ма онтасэман, ӆув уӆапсаеӆан уӆты хорамат хоратан ат хащӆат».
Там рупатая ма 2001-мет таӆ соханты леп ёхатсам. Щи порайн муӊ потар ханшиӆысув па газетая хор понты ураӊан фотосалона яӊхиӆысув, щита плёнка эӆты хорӆув ким таӆӆысайт. Юхат рупата хотэван щи хорат мосты лопса поныӆысӆув. Воӆаӊ интернет щи пораятан антом ус, щишан потар каншман иса яӊхсув. Куртата яӊхты, хоятат пиӆан уйтантыты ураӊан командировка вуйӆысув. Муй па отпуск порайн, хой пиӆан уйтантыӆан па потраӆ ханшӆэн. Щи пораятан ма иса кашӊ пуш Ӆоркурта овращем, аӊкаӊкем, ащем-аӊкем хоща яӊхиӆысам. Ӆув эӆтаеӆ потрат щи ханшиӆысам. Ин ӆув антомат па, щишан воӆаӊ инщасты хоят хонна ант тайӆам. Шеӊк щаль, кашӊ таӆ уна ювам хоятэв шимӆа йиӆ.
Ин рупитты щикуш кеншака йис, ванты компьютер па интернет яма рупитаӆ. Туп ясаӊ еӆӆы туты, ханшты хоятэв ищи каншты мосаӆ. Там рупата туӊа-щира уйтты па каркам хоятэв ищи шимаӆ. Щишан, кашӊ пуш ястыӆам, муӊев айкеӆ вераты, мосаӊ хой хоят эӆты потар верты мосаӆ. Нын ки верытӆаты, ӆаӊхаӆайты, хор па потар муӊев китаты. Щи порайн муӊ ханты мир ясӊиев ияха понасман еӆӆы туӆэв, шавиӆэв, няврэмӆуван па хиӆыӆуван еӆӆы ат туӆа, тайӆа, потарӆа.
Кашӊ хоят верытаӆ соцсеть хуват муӊев ясаӊ верыӆыты, ханшиӆыты. Муй щиран этӆыты газетаев па хорасаӊашак верты. Хащам ятан муӊ газетаеван потрат верытӆаты приуральской, шурышкарской па сургутской ясаӊна ӆуӊатты. Щи номасан ёхатсаюв, ванты, щи потрапсайӊ хоятат округев ӆоватан уӆӆат.
Там еӆпи таӆатан муӊ монщ па тус потар каншман иса яӊхиӆысув. Уна пелка ювам хоятӆув пиӆан уйтантысув. Ин «Ӆух Авт» онтасан щи мощатыйм верӆув туӆӆув, мира альӆув. Там воӆаӊ хатӆэван кашӊ хоята мойӆапса ясаӊ китты ӆаӊхаӆайм. Хоӆ тумтака ат уӆӆув, ясӊев, йис уӆапсаев шавиӆэв. Туп хоӆ ияха катӆасман, овращӆув-щащиӆув йис верат еӆӆы туты верытӆаӆӆув. Ойӊа-пищаӊа, йисаӊа-нуптаӊа!
Аллина Тоярова ханшам потар
